Harput Vilayeti Salnamesinde Dersimlilerin Sosyal Adetleri / Turabi SALTIK

Harput Vilayeti Salnamesinde Dersimlilerin Sosyal Adetleri

1893’te Dersim üzerine yazılan bir Lahiada ve 1906 Harput Vilayeti Salnamesinde Dersimlilerin Sosyal adetleri

Giyim kuşum:
1848’de Hozat merkez Dersim Eyaleti Sancağı’yla Dersim Vilayeti oluştuğu sırada da 1880’lere gelince de, Dersim’e yapılan askeri seferler sonucu Dersim Vilayeti lağvedildi. Mutasarrıflık oluşturuldu. Pek çok defa Erzurum’a, Bayburt’a, Diyarbakır’a bağlanan idare merkezi, 1890’larda ise Ma’muretu’l-Aziz adıyla olusan Harput vilayetine bağlandı.

1906’da Ma’murretu’l-Aziz Salnamesnde Dersim Sancağında yaşayanların o zamanlarki sosyal yapıları-adetleri, gelenekleri, giyim-kuşamlarına dair şöyle yazmaktadır:

“Dersim ahalisi ekseriyetle başlarına beyaz veyahut siyah sivri keçe küllâh geçirir ve üzerlerine ipekten mensûc siyah pûşî veyahut yazma sararlar. Derece-î iktidârlarına göre beyaz bezden yahut yünden şalvar ve arkalarına şâbık ta’bîb olunan bir nevi kısa ve kollu-kollsuz aba şalta giyerler. Ahâlisi cer-i cesûr dinç-dîvâne ve silahşördür. Başlarının arka cihetine beş altı parmak saç uzatmak adetlerindendir.”(1)

Kirvelik:
1892-1893’lerde Dersim’de Kirvelikle ilgili yazılanlara bakılınca; Kirvelik Dersimliler için büyü anlam ifade ediyordu. Bu güçlü bir bağdı. Dersim Sancağı’nda yaşayanlar için önemli bir adet olan Kirvelikle ilgili Salnamede:
“Kirvelik adât-ı meşhûredendir ki sünnet edilecek çocuğun kirvesi adetâ efrad-ı aileden sayılır. “(2) açıklamasıyla :
“Dersim Sancağı’nda yaşayan aşiretler kirveliğe ne kadar önem verdiğini”(3) göstermektedir.

Sünnet ve Evlilik:
Dersim Alevilerinin / Kızılbaşlarının: “En eski adetlerinden olan sünnet düğünlerinin tarikatta büyük önemi bulunmaktadır. Imam Hasan, Imam Hüseyin sünnet edilirken kirveliğe büyük önem verilmiş”ti. (4)

Dersim Sancağı’nda yaşayanların evliliklerine yönelik ise: “Aşiretlerin evlilik yani nikah adetleri, aşiret adetlerince ve bazan da kaçırmak suretiyle gerçekleşmiştir. “(5).

Nikâh:
Nikâh akdini Seyitler, Pirler, Dedeler yaparlardı: “Dersim’deki aşiretler arasında çoğunlukla tek kadınla evlilik yagındı, kadınlara büyük bir saygı gösterilirdi. Evlilik ömür boyu olup boşanmalara rastlanılmamaktadir.”(6)

Başlık parası düğünler ve Ermenilerle ilişkileri:
Derim Sancağı için yazılan 3 Temmuz 1893 tarihli bir lahiada: “Konu edildiği üzere, başlık parası da bölgenin önemli bir diğer meselesiydi. Bu başlık parasına ilave olarak, düğünlerde de çok fazla mesarif edilmekteydi. Bu durum ise ahalinin büyük borçlar altına girmesine sebebiyet verdigi için arazi ve hanelerin Hıristiyanlara satmalarına yol açmaktaydı.”(7)

“Ermenilerin Dersim(lilerle), yakın münasabetleri vardı.” Ayrıca; “Ermeniler Osmanlı Devleti’nden ayrılmaya kalkıyorlardı.” (9)

Turabi SALTIK


Kaynaklar
1-H.1310 Tarihli Ma’murretü’l-Aziz Salnamesi, s. 246
2- Harput Salnamesi, Mehmet Zülfü, Dersim Tarihi, s.94.
3- Dersim Sancağı, s.144, Ibrahim.Y. Çağ Ofet Ekim 1999 Elazığ.
4-Nuri Dersimi, Dersim Tarihi, s. 38.
5 -Ma’muret’l-Aziz Salnamasi. Akt. Mehmet Zülfü, Dersim Tarihi s. 260. Akt. Agy.
6-Nuri Dersimi, Dersim Tarihi, s.38
7-Basbakanlık Arşivi (BA) Yıldız Tasnifi, Sad. Res. Mar. Evrakı, Dosya No: 60, Sıra: 27. Dersim Sancağı, s. 147
9-BA., Yıldız Tasnifi Sad. Res. Mar. Evrakı, Dosya No: 60,Sıra:27 Dersim Sancağı.

 

Sitemizi Sosyal Medyada takip etmek istermisiniz?