Dersim hakkında hazırlanan raporlar-1 / Turabi SALTIK

Dersim hakkında hazırlanan raporlar-1

Dersim’de, 1897 Şakir Paşa, 1904 Arif Paşa, 1906 Cemal Bey, 1907 Neşet Paşa Seferleri ve Raporları

Daha 1893-1905 yılları döneminde II. Abdülhamit’in oluşturduğu Hamidiye Alayları agulamalarıyla Dersim’de ve bölgede çeşitli baskılar, saldırılar gerçekleştirmişti.

Dersimliler Hamidiye Alaylarında görev almamışlardı. Hamidiye Alayları oluştuktan hemen sonra 1897’de Anadolu vilayetleri müfettişi Şakir Paşa’nın, 15 Kasım 1897’de yazdığı ve Osmanlı Dahiliye Nezaretine sunduğu, Dersim Raporu’nda Dersim’i kuşatan sıkıyönetim başlatmış, askeri seferler düzenlemişti.

Şakir Paşa’nın 15 Kasım 1897 Dersim Raporu:

“Dersim eşkıyasının adetleri vechhile evvel baharın huliliye civar kasbata tecavüz ve teaddtleri vuku’bulunacağı istibaratını aldım”[1].  Dersim’e yönelik önlemlerin alınmasını rapor ederken, alınması gerekli tedbirleri şöyle sıralamaktadır:

“1-Harput’tan Dersim’e asker sevki
2-Drrsim’de eşkıyanın geçişini engellemek için önemli geçitlerin tutulması
3-Dersim Sancağı’nda bulunan kaza kaymakamlarının alay komutanlığına, kolağalarının tabur komutanlığına, mülazim olanların ise yüzbaşılığa nasb edilmeleri,
4-Dersim’deki şekavete karışan aşiretlerin Ma’müretü’i-Aziz, Eğin, Arapgir ve Kemah cihetlerine gitmelerine izin verilmemesi”[2]..

Bu dört ana madde halinde Dersim’e yönelik uygulamalar başlatan Şakir Paşa, sıkıyönetim uygulamaları başlatmıştı. Ardından 1903-1904’te Hozat merkez dersim Sancağı Mutasarrıfı olan Mardini Arif Paşa, Dersim üzerine rapor düzenlemiş, askeri seferler başlatmıştı. O da hazırladığı Raporunda: “Dersimlileri, öğütle bağışla (affetmekle T.S.) ıslah etmek mümkün değildir. Askeri harekâttan sonra bölgedeki yollar yapılmalı ve bölgedeki asker sayısı arttırılmalı.” [3]

Mardini Arif Paşa’da hazırladığı Rapor üzerine, 1903-1904’lerde Hozat ve Mazgirt yöresinde askeri seferler başlatmıştı. Özellikle, Hozat’ta, Koçuşağı, Ferhatuşağı, Şamuşağı, Abbasuşağı, Kırgan ve Bahtiyar aşiretlerine, Mazgirt’te ise Yusufanlılara, Demananlılara, Alanlılara ve Kureşanlılara operasyonlar başlatmıştı.

1905-1906’da ise Dersim Sancağı Mutasarrıfı Celal paşa (Celal Bey’di.) O da Dersim üzerine rapor yazmış, bölgenin genel durumunu Osmanlı hükümetine bildirmişti. Dersimlilerin içlerinde ileri gelenlerin Dersim’den çıkartılması, sürgün edilmelerini isterken, Dersimlilerin vergi ve asker vermediklerini rapor etmişti.

Cemal Paşa’nın 1906 Dersim Raporu:

“Dersim de mevcut aşiretler,1-Desimanlı, 2- Seyidanlı, 3-Şeyh Hasanlu adı altında esasında üç şubede toplanmaktadır. Dersim aşiretlerinin çevreye saldırmaları geçim zorluğundan, aşiretler arası çekişmeler ise arazi itilafları yüzündendir. Dersim de eşkıyalık olaylarının artmasında başlıca sebebi, başlangıçta ciddi tedbirler alınmamasından ve suçluların cezalandırılmamalarından kaynaklanmaktadır. Aşiretler arasında geçimsizlik sebebiyle devamlı olarak silahlanmışlardır. Mal ve can kavgası devam ettiği müddetçe silahlanma devam edecektir. 1892 yılında sonra bir kısım düzenlemeler yapılmış ise de daha sonra çıkartılan aflarla aşiretler ne vergi ödemişler, ne de sözlerinde durmuşlardır. Bu da eşkıyalıkları artmasına sebep olmuştur. Dersim ıslahatı için özellikle ağalar ve aşiret reislerini, Dersim’den çıkarmak suretiyle bunların aşiretler üzerinde nüfuzlarının kırılması gerekmektedir.” [4]

1907’de ise Harput’ta Redif Liva komutanı olan Neşet Paşa, Dersim’e yeni bir askeri sefer başlattı:

1907’de ise Harput’ta Redif Liva komutanı olan Neşet Paşa, Dersim’e yeni bir askeri sefer başlattı. Nazimiye yöresinde Kureşanlıların başında olan Ali Çavuş’a yönelik başlatılan operasyonlar, aynı yıl yani “1907’de Hozat kazasında Koçuşağı, Şamuşağı, Reşikanlılar’a karşıda seferler düzenlenmişti. Eylül 1907 tarihinde harekata başlanılmıştı. Neşet Paşa, Hozat üzerinden hareket ederek, isyan eden üç aşirete yardımcı olan Karaballı, Ferhat Uşağı aşiretlerini Aliboğazı Doğar deresi etrafında sarp kayalıklara sığınmaya mecbur etmişti.”[5]

Hozat aşiretleri ve liderleri, Koçuşağı, Şamuşağı, Reşkanlılar, Karabalılar, Ferhatanlılar birleşmiş 1907’de Neşet Paşa ordusuna karşı direnişler başlatmışlardı. Aynı yıl Koçuşağı aşireti reisi Halil Ağa’nın oğlu operasyon sonucu tutuklanmıştı.

Turabi SALTIK


Dip Notlar, kaynaklar
1 Başbakanlık Arşivi (BA) Yıldız Tasnifi, Sad. Res. Mar. Ev. Dosya No: 79, Sıra:2. (11.Z.1313), Dersim Sancağı, s. 91, İbrahim Y. Elazığ.
2 BA. Yıldız Tasnifi, Sad. Res. Mar. Ev. Dosya No: 79, Sıra:2. (11.Z.1313) Dersim Sancağı, s.92, İbrahim Y. Elazığ.
3 Dah. Vek. Jan. Umum. Kom. Dersim, s.191-194. Age., s. 93
4 BA., İrade dahiliye, 19. RA.1324, Husisi: 26. Bu rapor bölümleri kısaltılarak Jandarma Umum Komutanlığının Dersim kitabına da alınmıştır.
5 Mehmet Zülfü, Dersim Tarihi, s.62, Akt. Age. Dersim Sancağı, s. 94

Sitemizi Sosyal Medyada takip etmek istermisiniz?